Boże Narodzenie

Do najbardziej bogatych w tradycję obrzędów na Orawie należą zwyczaje okresu Bożego Narodzenia, wspólne zarówno dla polskiej, jak i słowackiej części regionu. Okres ten rozpoczynała Wigilia (24 XII) – dzień ścisłego postu, wyciszenia i licznych praktyk magicznych. W Wigilię nie składano wizyt, dbano o zgodę i kompletność gospodarstwa, a poranna kąpiel w monetach miała zapewnić zdrowie i szczęście. W domach zawieszano podłaźnik – iglaste drzewko przystrajane ozdobami, poprzednika choinki.

Wieczerza wigilijna miała głęboki wymiar symboliczny. Pozostawiano wolne miejsce przy stole dla duchów przodków, pod obrusem układano siano i zboże, a w izbie kładziono snop zboża na znak urodzaju. Kolację rozpoczynano modlitwą i dzieleniem się opłatkiem. Wiele zachowań podczas wieczerzy miało charakter wróżebny, szczególnie dotyczący zdrowia, pracy i zamążpójścia. Po kolacji dziewczęta wróżyły sobie przyszłość, m.in. nasłuchując szczekania psa lub echa ze studni. Wieczorem cała rodzina udawała się na pasterkę.

W dzień Bożego Narodzenia (25 XII) koncentrowano się wyłącznie na przeżyciach religijnych – nie pracowano, nie sprzątano ani nie składano wizyt. Wierzono, że zachowania tego dnia wpływają na cały nadchodzący rok.

Od św. Szczepana (26 XII) rozpoczynał się czas kolędowania. Po domach chodzili przebierańcy z gwiazdą, turoniem, kozą, szopką i muzyką. Szczególną formą kolędowania byli Betlejemcy – grupa kolędnicza ubrana w stroje pasterskie, z aniołem niosącym podświetlaną szopkę. Ich występy polegały na rytmicznym uderzaniu pasterskimi kijami i recytacji tekstów o narodzeniu Chrystusa. W zamian za kolędę gospodarze obdarowywali ich pieniędzmi i kołaczami.

Okres Bożego Narodzenia na Orawie był czasem intensywnego kolędowania, winszowania i śpiewu pastorałek, które do dziś pozostają jednym z najważniejszych elementów dziedzictwa kulturowego regionu, łącząc religijność z codziennym życiem dawnej wsi.